Pałac Popielów w Turnej. Reforma rolna i niedoszłe muzeum.

W Turnej w pow węgrowskim systematycznie niszczeje w stanie permanentnej ruiny neorenesansowy pałac rodu Popielów h. Sulima. Wybudowany w 1882 roku dla Wacława Chościak-Popiela (1811-1899), brata arcybiskupa warszawskiego, który otrzymał ten majątek jako posagowy dzięki ożenkowi z Eweliną Hr. Łubieńską (1816-1901). Był wzorowany na pałacu Konstantego Hr. Zamoyskiego przy ul Foksal w Warszawie. Ostatnim jego właścicielem od 1920 r. był wnuk budowniczego pałacu Kazimierz Chościak-Popiel. Do 1944 r. w pałacu przechowywano bogate archiwum z księgozbiorem liczącym 2392 woluminy (w tym 96 starodruków z XVI-XVIII w. Podczas reformy rolnej, która wkroczyła do majątku 28 X 1944 r. za aprobatą Komitetu Folwarcznego opiekę nad pałacem objął spokrewniony z Popielami Jan Glinka, znany regionalista. Z zabezpieczonych zbiorów (resztek?) Turnej, a także pałacu hr. Łubieńskich w Ruchnej (spalony w 1945 r.) stworzył Tymczasowe Muzeum Powiatowe w Turnej. Do naszych czasów przetrwał dokument obrazujący zasób tej krótkotrwałej inicjatywy ratowania mienia dworskiego.

Wykaz wartościowych ruchomości pomieszczonych w korytarzu muzealnym dworu w Turnie.

A. Meble.

  • 1. Sekretarzyk, mahoń-bronzy, styl Ludwik XVI, autentyczny – zwieńczony balustradą, wykonanie wykwintne; strona tylna wykończona podobnie jak front; płytka wieńcząca jeden z narożników balustrady odklejona, schowana do szufladki. W lewym i prawym ryzalicie po 12 szufladek z uchwytami z bronzu (brak 1 uchwytu); w środkowej części są 2 takież szufladki, brak zaś 17 szt. Stoi na 8 nóżkach. Wys. 148, szer. 130, głąb 42 cm. Stan dobry – wymaga oczyszczenia.
  • 2. Stolik karciany rozkładany, mahoń, styl Ludwik-Filip, ozdobiony lekkimi płaskorzeźbami. Stan dobry – sukno zielone zużyte.
  • 3. Stolik toaletowy, mahoń, na 4 nogach łączonych – ok. r. 1870. Płyta wym. 81 x 46, wys. 74,5.
  • 4. Lustro pochylne – konsola, mahoń – brązy, połowa w XIX; 2 świeczniki 1 świecowe; lustro łączone z 2 części równych; wys. mebla 196, szer. 74,5 cm. Stan dobry.
  • 5. Szafka półkolista, mahoń – heban – brązy, styl Ludwik XVI, zwieńczona balustradą, wewnątrz 1 półka; spośród 2 zamków jednego brak; 4 nóżki wys. 72,5, szer. 68,5, gł. 37,5. Stan dobry.
  • 6. Komplet 5 stolików wsuwanych, z których brak sąsiadującego z najmniejszym – mahoń, nóżki toczone; w największym brak 1 beleczki podłużnej, w najmniejszym 1 beleczki poprzecznej. Druga poł. w XIX.
  • 7. Stół toaletowy na 4 nogach wygiętych, łączonych dołem – mahoń. Styl Ludwik-Filip; 1 Szufladka. Wys. 83, dł. 120, szer. 52. Stan dobry.
  • 8. Stół mahoniowy, 4 nogi łączone, koniec w. XIX. Wys. 81, dł. 116, szer. 68,5 cm.
  • 9. Stół mahoniowy, 4 nogi, brzegi płyty faliste, styl Ludwik-Filip. Płyta inkrustowana drewnem wielobarwnym; 1 szuflada. Wys. 76, dł. 64, szer. 49. Stan dobry wymaga oczyszczenia.
  • 10. Stół mahoniowy owalny na 1 nodze trójdzielnej. Dł. 149, szer. 107.
  • B. Trofea.

  • 1. Wieniec łosia, nierówny czternastak.
  • 2. Łeb jelenia, ósmak, ubity w Turnie.
  • 3. 68 parostków sarnich, na tarczach dębowych, z których 66 na deskach dębowych, 2 oddzielnie – ubite w Turnie.
  • 4. Rogi bawołu południowo-amerykańskiego.
  • 5. 2 orły królewskie wypchane z rozpiętymi skrzydłami.
  • C. Porcelana.

  • 1. 4 wazony, początek w. XIX – znaki AR.
  • 2. Patera fajansowa na 4 nóżkach do owoców, pocz. w. XX.
  • 3. Wazonik ze szkła barwionego, okuty brązem, koniec w. XIX.
  • D. Różne.

  • 1. Insygnia pasterskie Wincentego Chościak-Popiela, arcybiskupa metropolity warszawskiego, dar cechu ślusarzy w Warszawie. Żelazo kute, malowane olejno. Wys. 212 cm. W konstrukcji następujące litery: W(incenty) Ch(ościak) P(opiel) A(rchiepiscopus) M(etropolitanus) V(arsaviensis). Litera M oderwana zachowana oddzielnie; podobnie zakończenia obu sznurów.
  • 2. Rzeźba w gipsie, przedstawiająca postać sędziwą siedzącą – prawa stopa utrącona, wys. 33 cm.
  • Spis obrazów i rycin rozwieszonych w Sali Bibliotecznej dworu w Turnie.

    Rozmiary podano:

  •              a) obrazy olejne w ramach – światło.
  •              b) obrazy olejne bez ram – blejtram.
  •              c) ryciny – sam motyw bez marginesów.
  • 1. Portret Konstantego Popiela, olej, płótno, rama Emp. Złocona, światło 92 x 70,5, pocz. XIX w.
  • 2. Portret Pawła Popiela, akwaforta K. Pochwalski inv., Ignacy Łopieński sc., rama czarna, brak szkła, 26 x 18,3 cm, 2 poł. XIX w.
  • 3. Portret Jadwigi Popielowej (1856-1938), głowa młodej kobiety – gips, medalion, średnica 42, 2 poł. XIX w.
  • 4. Portret Ignacego Popiela – fotografia, owal, passe-partout, 13,5 x 10,7 – 2 poł. XIX w.
  • 5. Portret NN Popiela – fotografia, owal, rama aksamitna, 20 x 15 cm – 2 poł. XIX w.
  • 6. Portret Henryka Łubieńskiego – litografia, marginesy zakryte przez ozdobne passe-partout, 31 x 25,2 cm, 1 poł. XIX w.
  • 7. Portret Jana Łubieńskiego – litografia nakl. na tekturę Hans Hausstaengl – passe-partout ozdobne, brak szkła, 28,1 x 20,9 cm, rok 1842.
  • 8. Portret Andrzeja Zamoyskiego – litografia M. Fajansa, passe-partout, szkło pęknięte, 21,7 x 17,3 cm, poł. XIX w.
  • 9. Portret nieznanego biskupa w stroju pontyfikalnym z 2 aniołkami, olej płótno, światło 88 x 70,2 cm, XVIII w.
  • 10. Portret S. Golicyna – podpisany „Prince Serge Galitzin”, lit. Alophe del Lemercier exc., rama czarna, 26,7 x 21,3 cm, połowa XIX w.
  • 11. Widok pałacu w Starej Wsi, podp.: „Château de Stara Wieś en Pologne, appartenant a la Psse Marie Galitzin”, lit. Barwna podp. „G.V. Vanderhecht del et lith.”, nakl. na tekt., rama czarna, szkła brak, Imp. Simonau & Toovey – Bruxelles, 29,2 x 40,2 cm, poł. XIX w.
  • 12. Oblicze Chrystusa wg chusty św. Weroniki, miedzioryt, rama jesionowa, 27,7 x 21,6 cm, XVIII w.
  • 13. Głowa Chrystusa w koronie cierniowej, miedzioryt Fr. Ks. Eissnera, wg L. Da Vinci, rama czeczotkowa, 21,7 x 17,6 cm, pocz. XIX w.
  • 14. Postać męska w brunatnej odzieży (habit?) z księgą opartą na mieczu, olej, płótno, 87,2 x 66,6 cm, XVIII w.
  • 15. Głowa starca, olej, deska, 63 x 45,2 cm, XVIII w.
  • 16. Wenus leżąca z Amorem, olej, cerata, rama Emp. Złocona, szkoła francuska XVIII w., 39 x 56 cm, kopia pochodząca z poł. XIX w.
  • 17. Scena sielska na tle krajobrazu, szkoła holenderska, olej, płótno, rama złocona, Ludwik-Filip, 62,7 x 84,7 cm, XVIII w.
  • 18-21. 4 Stanze Rafaela, sztych. W miedzi, Benedictus Nocchi del., rytował Ioannes Volpato, rama czarna, u 1 ryciny brak szkła, 64 x 84,4 cm.
  • 22. Scena rodzajowa – gracze w domino, olej, płótno, 82 x 100,8 cm, poł. XIX w.
  • 23. Zdjęcie z krzyża Rafaela, miedzioryt S. Amster del et sculp., Monachium, rama Emp. złocona, 45 x 37,8 cm, 1 poł. XIX w.
  • 24. Chata w oświetleniu nocnym, akwatinta Z. Stankiewicz, rama biała, 23,2 x 32,5 cm, rok 1904.
  • 25. Niepokalane Poczęcie N.M.P., litografia barwna, rama złocona, naślad. Emp., 22 x 15,6 cm, poł. XIX w.
  • 26. Głowa Chrystusa, litografia barwna, owal, rama Emp. Złocona, 31 x 24 cm, kon. XIX w.
  • 27. Pius IX RM., lit. R. Flecka, Warszawa, ozdobne passe-partout, brak szkła, 32,5 x 23 cm, poł. XIX w.
  • Turna, d. 18 grudnia 1944 r.
  • Przeds. Komitetu Folwarcznego                            Zarządzający maj. Turna

                                 (-) Rudaś                                       (-) Matuszewski

  • Za zgodność odpisu:
  • Turna, d. 22/II 1945 r.
  •                                                                        Kierownik Tymcz. Muz. Pow.
  •                                                                    Jan Glinka
  • Tymczasowe Muzeum Powiatowe
  • w Turnie
  • w pow. węgrowskim
  • Inwentarz księgozbioru.

    Kopia 3 pozycyj inwentarzowych z działu starodruków, podana tytułem przykładu.

  • 47. PISTORIUS Nicolaus Ioannes – „Polonicae historiae corpus”. Tom I str. 4 + 256, t. II str. 12 + 384, t. III str. 4 + 166 + 2; rozm. 32,4 x 20 cm, opr. skóra. Druk „Per Sebastiani Henricpetri”. Bazylea 1582. W spisie rzeczy na początku księgi brak wykazu pierwszych trzech rozdziałów tomu I spośród 13. Karty tytułowa i ostatnia ozdobiona drzeworytami wyobrażającymi alegorie wiedzy. Karty pierwsza i ostatnia stoczone przez robaki. W tomie II strony 421-588 niegdyś przebite gwoździem na marginesie. Skóra oprawy wytłaczana, obciągnięta na deszczułkach.
  • 58. SKARGA Piotr – Kazania. Brak karty tytułowej. Na wstępie dołączona jest rozprawa na 10 stronach, pismem ręcznym z XVII w.: „Krótka rozmowa o sakramencie ciała Pana Chrystusowego”. Nie licząc tej wkładki rękopiśmiennej, księga zawiera str. 14 + 738, rozm. 27,5 x 18,3 cm, opr. skóra. Dedykacja dla kr. Zygmunta III z pewnością wskazuje na datę wydania i prawdopodobnie na miejsce druku Kraków 1595. Spośród 2 „regestrów” w pierwszym brak wykazu do lit „m”. Liczne rozdarcia kart były niegdyś starannie podklejone, a większe uszkodzenia uzupełnione pismem ręcznym XVIII w. Skóra oprawy całkowicie oklejona papierem trwałym.
  • 70. WUJEK Jakub – „Postilla catholica, tho iesth kazania na każdą niedzielę y na każde święto przez cały rok” Ilustrowane licznymi drzeworytami. Cz. I str. 36 + 457, cz. II str. [458-849] + 6, rozm. 29,5 x 19,2 cm, opr. skóra. W drukarni Mateusza Siebeneychera Kraków 1573.
  •             Po likwidacji Tymczasowego Muzeum Powiatowego w Turnie jego zbiory znalazły się ostatecznie 1 w Bibliotece Narodowej (biblioteka) i Muzeum Narodowym (zbiory sztuki), a archiwum (6,5 mb) trafiło do AGAD w Warszawie, gdzie stanowi osobny zbiór p.n. Archiwum Popielów z Turnej.

               Pałac pozostał w użytkowaniu PGR popadając w systematyczna degradację, jak tysiące siedzib ziemiańskich w Polsce i wkrótce ma duże szanse przestać w ogóle istnieć nawet w charakterze ruiny. Ostatni właściciel zmarł bezżennie, więc nikt nigdy nie był w stanie upomnieć się co się stało ze zbiorami pałacowymi, które być może jak tysiące innych dzieł sztuki zapełniają magazyny Muzeum Narodowego w Warszawie, jako pochodzące z tzw. zabezpieczania mienia podworskiego. Te w Turnej miały szanse być spisane przez fachowca, który pozostawił ślad po tym co przynajmniej w części wypełniało pałac w Turnej.

                Tak przemijał świat ziemiaństwa polskiego.

  • — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — — —
  • 1 Brak ścisłych danych co do losów większości księgozbioru; przejściowo archiwalia przejęło również SGGW AR. Nie wiadomo, jak odnieść się do wzmianki o grabieży i dewastacji pałacu przez wojska sowieckie (http://free.of.pl/d/dwory/turna/index.htm).